Ciągłe napięcie, trudność z rozluźnieniem, zaciskanie szczęki, napięciowe bóle głowy, przeciążenie szyi albo poczucie, że organizm przez cały czas pozostaje „na wysokich obrotach”?
Jednym z obszarów wykorzystywanych w osteopatii jest delikatna terapia czaszkowo-krzyżowa, w której pracujemy z tkankami okolicy czaszki, połączenia czaszkowo-szyjnego, szyi oraz kości krzyżowej.
Nie traktujemy jej jednak jako metody polegającej na mechanicznym „przestawianiu kości czaszki”.
Znacznie ciekawsze z punktu widzenia współczesnej neurofizjologii jest pytanie, jak spokojny, precyzyjny bodziec manualny może wpływać na przetwarzanie informacji czuciowej i regulację autonomicznego układu nerwowego.
Układ współczulny i przywspółczulny - dlaczego interesuje nas ich równowaga?
Autonomiczny układ nerwowy nieustannie dostosowuje funkcjonowanie organizmu do aktualnej sytuacji.
Układ współczulny ułatwia mobilizację - zwiększa gotowość organizmu do działania. Układ przywspółczulny związany jest natomiast między innymi z odpoczynkiem, regeneracją, trawieniem i powrotem organizmu do stanu równowagi po obciążeniu, stresie.
Nie chodzi jednak o to, żeby układ współczulny „wyłączyć”.
Zdrowy układ nerwowy powinien być przede wszystkim elastyczny - potrafić zwiększyć pobudzenie wtedy, kiedy jest ono potrzebne, i następnie skutecznie powrócić do stanu regeneracji.
Właśnie dlatego podczas niektórych terapii wykorzystujemy bardzo spokojne techniki manualne, których jednym z celów jest stworzenie warunków sprzyjających zmniejszeniu nadmiernego napięcia i regulacji autonomicznej.
Co pokazują badania?
Jednym z osteopatów badających te mechanizmy jest Francesco Cerritelli - osteopata i neurobiolog zajmujący się naukowo wpływem osteopatycznego leczenia manualnego i dotyku na układ nerwowy.
W badaniach jego zespołu obserwowano po terapii osteopatycznej zmiany między innymi w zakresie zmienności rytmu serca - HRV, przewodnictwa skóry oraz innych parametrów fizjologicznych.
HRV jest jednym z narzędzi pozwalających pośrednio obserwować regulację autonomiczną organizmu.
Obserwowane po terapii zmiany były zgodne ze zwiększeniem modulacji przywspółczulnej.
To szczególnie interesujące, ponieważ pokazuje, że efekt spokojnej terapii manualnej nie musi ograniczać się wyłącznie do mięśni czy stawów. Bodziec dotykowy jest również informacją odbieraną i przetwarzaną przez układ nerwowy.
Nerw błędny - dlaczego interesuje nas okolica podstawy czaszki?
Szczególnie ważnym elementem układu przywspółczulnego jest nerw błędny - nervus vagus, czyli X nerw czaszkowy.
Jest to niezwykle rozległy nerw, którego włókna docierają między innymi do struktur szyi, klatki piersiowej i jamy brzusznej.
Nerw błędny opuszcza jamę czaszki przez otwór szyjny - foramen jugulare, razem z nerwem językowo-gardłowym (IX) oraz nerwem dodatkowym (XI).
Otwór ten znajduje się w obrębie podstawy czaszki, na pograniczu kości potylicznej i skroniowej.
Dlatego w podejściu osteopatycznym często interesuje nas:
- okolica podstawy czaszki,
- połączenie potyliczno-sutkowe,
- okolica otworu szyjnego,
- górny odcinek szyjny,
- tkanki podpotyliczne,
- dalszy przebieg nerwu błędnego w obrębie szyi.
Nie oznacza to, że poprzez dotyk jesteśmy w stanie bezpośrednio „ucisnąć” lub mechanicznie stymulować sam nerw błędny znajdujący się głęboko w tkankach.
Pracujemy natomiast z anatomicznym otoczeniem tych struktur oraz z dużą ilością informacji czuciowej docierającej podczas terapii do ośrodkowego układu nerwowego.
Czy można wpływać na aktywność nerwu błędnego manualnie?
To bardzo interesujący kierunek współczesnych badań osteopatycznych.
W badaniu opublikowanym w 2025 roku zastosowano delikatną technikę osteopatyczną w okolicy szwu potyliczno-sutkowego, czyli właśnie w rejonie anatomicznie sąsiadującym z podstawą czaszki i miejscem wyjścia nerwu błędnego.
Po terapii obserwowano wzrost kilku parametrów HRV związanych z aktywnością przywspółczulną oraz zmniejszenie wskaźnika aktywności współczulnej.
Nie oznacza to, że terapeuta rękami „włącza nerw błędny”.
Pokazuje natomiast coś znacznie ciekawszego - praca manualna w tym obszarze może być związana z mierzalną odpowiedzią autonomicznego układu nerwowego.
Dlaczego terapia jest tak delikatna?
W przypadku pracy ukierunkowanej na regulację układu nerwowego większa siła nie oznacza większego efektu.
Receptory czuciowe skóry, powięzi, mięśni i stawów nieustannie przekazują do mózgu informacje dotyczące dotyku, nacisku, temperatury, pozycji oraz bezpieczeństwa danego bodźca.
Spokojny kontakt manualny tworzy więc bardzo dużą ilość informacji aferentnej docierającej do ośrodkowego układu nerwowego.
Dlatego w terapii czaszkowo-krzyżowej często pracujemy znacznie delikatniej niż podczas klasycznej mobilizacji stawu czy terapii tkanek miękkich.
Celem nie jest pokonanie tkanki siłą.
Celem jest uzyskanie odpowiedzi układu nerwowego.
Czaszka, szyja i cały układ - nie pracujemy tylko z głową
Terapia czaszkowo-krzyżowa nie oznacza również, że przez całą wizytę terapeuta trzyma ręce wyłącznie na czaszce.
Jeżeli chcemy wpływać na napięcie i regulację organizmu, analizujemy znacznie szerzej.
W zależności od pacjenta możemy pracować między innymi z:
- podstawą czaszki,
- górnym odcinkiem szyjnym C0-C2,
- mięśniami podpotylicznymi,
- żuchwą i stawami skroniowo-żuchwowymi,
- kością gnykową,
- szyją,
- klatką piersiową,
- przeponą,
- kością krzyżową i nie tylko.
Układ nerwowy nie funkcjonuje bowiem w izolowanych fragmentach.
Nerwy czaszkowe - niezwykła anatomia podstawy czaszki
Podstawa czaszki jest również miejscem przejścia wielu niezwykle ważnych struktur nerwowych.
Przez poszczególne otwory i kanały czaszki przechodzą nerwy odpowiedzialne między innymi za:
- czucie twarzy,
- pracę mięśni twarzy (zaburzoną m.in. w porażeniu Bella),
- ruchy gałek ocznych,
- połykanie,
- pracę języka,
- słuch i równowagę,
- funkcje autonomiczne.
Dlatego podczas badania osteopatycznego możemy zwracać szczególną uwagę na okolice anatomiczne związane z przebiegiem poszczególnych nerwów czaszkowych.
Nie traktujemy jednak tego jako „odblokowywania nerwu”.
Jest to praca z tkankami pozostającymi w jego sąsiedztwie oraz analiza funkcji, którą dany nerw współtworzy.
A co z nadmiernym łzawieniem lub zatkanym kanalikiem łzowym?
Okolica twarzoczaszki daje również możliwość pracy z tkankami otaczającymi oczodół, nos oraz układ odprowadzający łzy.
Łzy odpływają z powierzchni oka przez punkty łzowe, kanaliki łzowe i woreczek łzowy, a następnie poprzez przewód nosowo-łzowy do jamy nosowej.
Dlatego w wybranych przypadkach możemy pracować bardzo delikatnie z:
- tkankami okolicy oczodołu,
- przyśrodkową częścią oczodołu,
- okolicą kości łzowej i szczęki,
- tkankami otaczającymi nos,
- mobilnością struktur twarzoczaszki.
Taka praca może być uzupełnieniem postępowania w przypadku napięcia lub zaburzeń funkcjonalnych tej okolicy, ale nie zastępuje diagnostyki okulistycznej, ponieważ tylko taka diagnostyka wyklucza stany patologiczne.
Jeżeli występuje rzeczywista niedrożność przewodu nosowo-łzowego, przewlekłe jednostronne łzawienie, obrzęk, zaczerwienienie czy nawracające stany zapalne, konieczne jest określenie przyczyny problemu.
Szczególnie u dzieci dobrze opisaną metodą manualną jest odpowiednio wykonywany masaż woreczka łzowego metodą Criglera, stosowany w przypadku wrodzonej niedrożności przewodu nosowo-łzowego.
Kiedy wykorzystujemy podejście czaszkowo-krzyżowe?
W praktyce może ono stanowić element szerszej terapii u pacjentów, u których występują między innymi:
- znaczne napięcie i trudność w rozluźnieniu ciała,
- przeciążenie odcinka szyjnego,
- napięciowe bóle głowy,
- zwiększone napięcie mięśni podpotylicznych,
- zaburzenia stawów skroniowo-żuchwowych,
- zaciskanie szczęki,
- współistniejące napięcie przepony i zaburzenie swobodnego wzorca oddechowego.
Nie stosujemy jednak jednego schematu dla każdego pacjenta.
Terapia czaszkowo-krzyżowa jest jednym z narzędzi osteopaty, a nie osobnym systemem tłumaczącym wszystkie dolegliwości.
Nie chodzi tylko o rozluźnienie mięśni
Interesuje nas jednocześnie anatomia, biomechanika, funkcja nerwów czaszkowych, układ autonomiczny oraz reakcja całego organizmu na bodziec terapeutyczny.
Czasami potrzebujemy poprawić ruchomość stawu.
Innym razem pracować z mięśniem, przeponą czy żuchwą.
A czasami najważniejszym elementem terapii jest zmniejszenie ilości bodźców podtrzymujących pobudzenie i stworzenie układowi nerwowemu warunków do przejścia z ciągłej gotowości do większej regeneracji.
W takim ujęciu terapia czaszkowo-krzyżowa staje się nie „przesuwaniem kości czaszki”, ale delikatnym narzędziem wykorzystywanym w szerszej pracy nad regulacją funkcji układu nerwowego.
Źródło: Cerritelli et al. (2021) - Osteopatia a interakcja mózg-serce w przewlekłym bólu
Chcesz sprawdzić, skąd biorą się Twoje dolegliwości? Umów wizytę - podczas konsultacji przeprowadzimy wywiad i badanie, a terapię dobierzemy indywidualnie.